5. దువ్వూరి రామిరెడ్డి విమర్శనాదృక్పథం: పరిశీలన

కట్టమంచి కావ్యంలో చెప్పే విషయంకన్నా చెప్పే రీతి ప్రధానమన్నారు. అంగాంగ సాంగత్యమే రచనలో ప్రధానమని భావించారు. రాళ్లపల్లి వస్తు- భావ- భావనా శక్తులు ఉన్న రచన సౌందర్యంగా ఉంటుందంటూ, కావ్యం ద్వారా పొందే సాధారణీకరణమే రచనలో ముఖ్యమైనదిగా భావించారు. దువ్వూరి కవి నైసర్గిక ప్రతిభ రసరామణీయకతలను పెంచే విధంగా ఉండాలన్నారు. తొలుత కాల్పనికోద్యమంలో వచ్చిన పాశ్చాత్య సాహిత్య విమర్శ ప్రభావం తెలుగు సాహిత్య విమర్శపై కనిపించినా క్రమేపీ భారతీయ అలంకారిక విమర్శ లక్షణాలతో కావ్యాలను అనుశీలించే ప్రయత్నం చేసి ప్రాచ్య, పాశ్చాత్య విమర్శ రీతులను సమన్వయం చేసే దిశగా సర్దుబాటు చేసుకుంది.

1922-23లో ‘కళ’ పత్రికకు వ్యాసాలు రాసారు. వీరి సౌందర్య దృష్టికి `Poetry is the rhythmic creation of beauty’ అన్న ఎడ్గార్ ఎలన్ పో కవిత్వ నిర్వచనం ప్రమాణం. కళ, ఉదయిని, రెడ్డివాణి, భారతి లాంటి పత్రికలకు వ్యాసాలు, రేడియో ఉపన్యాసాలు, డైరీలు, లేఖలలో ప్రాచీన నవ్య సాహిత్యాలను విమర్శించారు. వీరి సాహిత్యాన్ని కవిత్వం, చారిత్రక నాటకాలు, అనువాదాల రూపంలో విమర్శను సారస్వత వ్యాసాలుగా ‘కవికోకిల గ్రంథావళి’ అనే పేరుతో ఏడు సంపుటాలుగా వచ్చాయి.

విమర్శలో కొత్త పాతల మేలు కలయికగా, ప్రాచ్య, పాశ్చాత్య విమర్శ లక్షణాలను చర్చించి కొన్ని సందర్భాలను విభేదించాడు. ఆధునికులను అభిమానించిన కొన్నిచోట్ల వారి సంయమన రాహిత్యాన్ని విభేదించాడు. తన రచనలు కొన్నింటిని ‘వాయిస్ ఆఫ్ ది రీడ్’ గా ప్రకటించాడు. పాఠశాల తక్కువగా ఉన్న దువ్వూరి స్వయం కృషితో ఇంగ్లీష్, ఫ్రెంచ్, లాటిన్, జర్మనీ, బెంగాళీ, పర్షియన్, ఉర్దూ, తమిళం, సంస్కృతం నేర్చుకొని బహుభాషాకోవిదుడయ్యాడు. చిత్రలేఖనం, శిల్పం, ఫోటోగ్రఫీ రేడియో ఇంజనీరింగులలో ప్రావీణ్యం చాటుకున్నాడు. ‘విమర్శకుడు’ అనే పేరుతో 72 పాదాల పద్యకావ్యం రాసాడు. ఇంగ్లీష్‌లో అలెక్జాండర్ రాసిన ‘Essay on Criticism’తో పోల్చవచ్చని రెండింటిలో సమాన భావాలు ఉన్నాయని విమర్శకులు అన్నారు. )కవి కోకిల-దువ్వూరి రామిరెడ్డి జీవితమూ- సాహిత్యము. పుట: 352)

ఆస్కార్ వైల్డ్ తదితరులు సిద్ధాంతీకరించిన కళ కళకోసమే (Art for Art sake) అన్న వాదాన్ని ఖండిస్తూ కవిత్వంలో నీతి ప్రాధాన్యాన్ని బలపరిచారు. కవిత్వ తత్వ నిరూపణము గురించి రాజమన్నారు దువ్వూరికి రాసిన లేఖలో ఇలా కొనియాడారు:

“మీ యీకృతి ఆంధ్ర భాషకు వన్నె పెట్టగల పువ్వు. కేవలము ప్రత్యేక కవులపై విమర్శలు దక్క మన భాషయందు కావ్య స్వరూప నిర్ణయము గానీ, రసతత్త్వ విచారము గానీ లేనే లేవని చెప్పవచ్చును. అట్టి పనికి దగిన వారిలో మఱి యుండదగిన వారలగు మీరే పూనుకొని నిర్వర్తించినది ఆంధ్రభాష భాగ్యమనవలయును” (కవి కోకిల గ్రంథావళి-2 పుట: 600)

సారస్వత వ్యాసాలు (కవికోకిల గ్రంథావళి 2) ద్వారా దువ్వూరి ‘విమర్శ’పై వెలిబుచ్చిన అభిప్రాయాలను ఈ వ్యాసం చర్చిస్తుంది. ‘కవిత్వ తత్త్వ నిరూపణం’ అనే పేరుతో ఉన్న ఈ వ్యాసాల్లో సారస్వత వ్యాసాలు 14, తెలుగు కవిత- క్రొత్త తెన్నులు 8 వ్యాసాలున్నాయి. దువ్వూరి విమర్శలో కనిపించే రస- రామణీయకత-ప్రతిభ-శిల్ప వివేచనలాంటి అంశాలను చర్చించేందుకు పరిమితమైంది.

సహృదయునిలో అనుభవాల మోతాదులోంచి పుట్టి ఆనందాన్ని కలిగించే భావన రసం. వస్తు-భావ-రచనల ద్వారా కావ్యంలోని అనుభవ యోగ్యమైన సౌందర్యమే రమణీయకము. ఈ అనుభవ యోగమే రసాన్ని రమణీయకతను ఒకటి చేస్తుంది. దీనిని ఔచితీమంతంగా, కవి ప్రతిభచేత శిల్పయోగ్యంగా నిర్మించడమే కావ్య ప్రయోజనం. ఈ అవగాహనతో ‘దువ్వూరి-విమర్శ’ ను ఈ వ్యాసం పరామర్శిస్తుంది.

“కవి భావమే వస్తువుపై ప్రసరించునో యది యెల్ల రూపాంతరం నొందును” (కవి కోకిల గ్రంథావళి-2 పుట: 354)

ఏ వస్తువైనా సామాజిక పరిధిని మించకుండానే ఉంటుంది. కావ్యానికి ఎంచుకున్న వస్తువుకు శాశ్వతత్త్వాన్ని కలిగించాలంటే ఆ కావ్యవస్తువుపై కవికి సంపూర్ణ అవగాహన, అభివ్యక్తీకరణ సామర్థ్యం ఉండాలి. వ్యక్తిగత ప్రయోజనాలకంటే సార్వజనీన, కాలీన ప్రయోజనాలు ఆశించే వస్తువును కవి రచనకోసం ఎన్నుకోవలసి ఉంటుంది.

“కావ్యము చిరంజీవముగా నుండవలయునన్న అందలి వస్తువు గూడ సర్వజనీన స్వభావము, తదనుగుణమైన మనోవికారములను వెల్లడించుటకును అనుకూలమైనదిగా నుండవలయును” (కవి కోకిల గ్రంథావళి-2 పుట: 358)

సహృదయుని స్పందనలకు కారణాలైన రమణీయ వస్తువును నిపుణుడైన కవి చేతిలో మరింతగా శోభనిస్తాయంటాడు. దీనికి మనుచరిత్రను ఉదాహరణగా చూపి అందులో పాఠకుల్ని రంజింప చేయగల ప్రబంధానికి ఉండాల్సిన వస్తువు, గుణ, సామర్థ్యాది అంశాలన్నింటిని విశ్లేషించి చూపారు.

కావ్య వస్తువుపై సాధికారిత ఉన్నప్పుడు నిపుణుడైన కవి హృదయం ఉప్పొంగుతుంది. దువ్వూరి డైరీలో ఒకచోట నేను ఎల్లకాలం కవిత్వం రాయలేను. ప్రత్యేకమైన సమయాలే నాలో కవిని కదిలిస్తాయని అంటాడు. (కవి కోకిల గ్రంథావళి-2 పుట: 519)

భావాల్ని నియంత్రించి కూర్చి రచనకు పూనుకున్నప్పుడు ప్రత్యేకంగా భాషకోసం ప్రయత్నించ వలసిన అవసరం రాదు.

అంటూ అలాంటి సమయంలో అల్పాక్షరములో అనల్పార్థ రచనకు కొన్ని సంకేతాలు, కవి సమయాలు శబ్ధయుక్తులు అవసరాన్ని బట్టి సహజంగా రచనలో చోటుచేసుకుంటాయి అంటాడు. దీంతోపాటు కవిత్వం కూడా లయాత్మకం ఉండాలంటూ రమణీయమైన అర్థాన్ని ప్రతిపాదించాలన్నపుడు కావ్య వస్తువు ప్రకృతితో తన్మయి భావం పొందాలంటాడు. కాబట్టే ‘ప్రకృతియందు బీజ రూపకముగా, అస్పష్టముగా, అసంపూర్ణముగా, సంకీర్ణముగా రామణీయత’ ఉంటుందని ఇది కావ్యాన్ని లయాన్వితం చేసి సర్వాంగ సుందరంగా చేస్తుందని దువ్వూరి భావన.

రచనలో భావం ప్రధానం. దీనివలన భాషకు గౌరవం పెరుగుతుంది. తిక్కన భారతాన్ని ఉదాహరణగా చూపిస్తూ భావం ఉదాత్తమైనపుడు సాధారణ పదాలు కూడా శిఖరస్థాయి అర్థాన్నిస్తాయని భాషవల్ల నింద్య భావమునకు ప్రశస్తి కలగదు అంటూ కావ్యములో భాష, భావాల మధ్య పొసగని వైరుధ్యాన్ని గురించి వివరించాడు. పాండిత్యం మేధకు, సృజన హృదయాని చెందింది. జిజ్ఞాసువులకు ప్రకృతి శాస్త్రం, విమర్శ, మానవ సంఘ నిర్మాణం లాంటి వాటిపై అవగాహన పెరిగేకొద్ది సృజనశక్తి బలహీనమైపోతుంది. అలాగనీ కవికి లోకజ్ఞానం అవసరం లేదని కాదు. వర్తమాన సమాజాన్ని కవి కచ్చితంగా అంచనా వేయగలగాలి. కవి హృదయ దర్పణం, సామాజిక దర్పణానికి ప్రతిబింబంగా ఉండాలి.

“లోకజ్ఞానము, జీవితమునందెంత అవసరమో, కావ్యమునందు కూడ ముఖ్యమే” (కవి కోకిల గ్రంథావళి-2 పుట: 460)

అనడంలో ఉద్దేశమిదే.

“సహజమైన ప్రతిభయే కవిత్వమునకు కారణం. ఇతరములు సంస్కారములు. అవి కవిత్వమునకు వన్నె తెచ్చును” (కవి కోకిల గ్రంథావళి-2 పుట: 25)

దీనికి తోడుగా కావ్య సామగ్రి బలీయంగా ఉంటే ఆ కావ్యం కళగా రూపుదిద్దుకుంటుంది. ఈ కవితా సామగ్రి కావ్యాన్ని జీవన్మూర్తిగా తీర్చిదిద్దుతుంది. దీనికి

“అంగాంగ సంయోగిత, అనురూపత, వస్తునందలి సర్వజనీన స్వభావము, కవి వ్యక్తిత్వము” (కవి కోకిల గ్రంథావళి-2 పుట: 28)

ఈ నాలిగింటిని కావ్య సామగ్రిగా భావించాలి. లోకజ్ఞానం ప్రతిభగల కవికి ఇవి ఆధీనంలోఉంటాయి.

“ప్రాచ్యులకు జీవితము పరమార్థము సాధించుటకు ఏర్పడిన ఒక సాధనము. పాశ్చాత్యులకు జీవితమే ఒక పరమార్థము” (కవి కోకిల గ్రంథావళి-2 పుట: 374)

అని స్పష్టమైన తీర్పునిస్తూ ఏది విశ్వశ్రేయమును సంపాదించగలదో అది నీతి బాహ్యముగా ఉండలేదని దువ్వూరి భావించారు.

“నియమబద్ద్దము గాని శిల్పమునందు ఔచిత్యముండదు. అరాచకత్వముండును. స్వాతంత్ర్యము కూడ నియమబద్దమే” (కవి కోకిల గ్రంథావళి-2 పుట: 407)

అని పఠాభి ‘ఫిడేలు రాగాల డజన్‌’ను వచన కావ్యంగా చెలామణి కావడాన్ని, అది పద్య ప్రాచీన సాహిత్యాన్ని నిరసించడాన్ని తీవ్రంగా విమర్శించాడు. సృజనలో అరాచకత్వం పొసగదు. రమణీయ భావం ఎప్పుడూ సమతౌల్యం మీదనే ఆధారపడి ఉంటుంది. ప్రభిభావంతుడైన కవి ఏకపక్షంగా మొగ్గుచూపరాదు. కావ్య సామగ్రి మొత్తం సమతూకంలో ఉండాలి. అందుకే శిల్పమునకు సంయమనం అవసరమని దువ్వూరి భావించారు. శిల్పం యొక్క ప్రయోజనం సద్యః పర నిర్వృతి. కావ్యంలోని అంగాల మధ్య సమన్వయం కావ్య నిరూపిత విలువలు, మూల్యాలు కేవలం ఒకే ఇంద్రియాన్ని తృప్తిపరచడంతో పాటు, వర్ణనలు, భావోద్వేగాలు మొదలైన వాటితో ఇవి ఎక్కువ ఇంద్రియాలకు స్పందన కలిగించేదిగా ఉంటే అది ఉత్తమ శిల్పమని దువ్వూరి అభిప్రాయం. కార్య కారణ సంబంధం కావ్యంలో నిరూపించడం ఉత్తమ కావ్య లక్షణం కాదు. సహృదయుని భావన శక్తి కావ్య నిరూపితార్థాన్ని అర్థం చేసుకొని ఆస్వాదించే విధంగా ఉండాలి. నాటకాలకు సంబంధించిన వ్యాసాలలో శిల్ప నిర్వాహణ, సౌందర్యం, పాత్రౌచిత్యాల గురించి చర్చించారు. రస నిర్వహణలో అనౌచిత్యం రసభంగ హేతువన్నారు. ఔచిత్యం కావ్యానికి, జీవితానికి చాలా ముఖ్యమని అన్నారు. కవులు ఏ కాలానికి సంబంధించిన వారైనా వారి మనస్థితి సమకాలీన భావలకు, నాగరికతకు లోబడి ఉంటుంది. కావున రచన సమయంలో కవి స్పృహలో ఉంటే ఔచిత్య భంగం వాటిల్లదు. కవితో పాటు సహృదయుడికి కూడ పరిశీలన శక్తి, స్వీకార శక్తి ఉండాలి. కవి, సహృదయుడు ఇద్దరూ ఒకే యానంలో ప్రయాణించాలి. లేకుంటే ఎలాంటి ఉత్తమ కావ్యమైనా గుర్తింపుకు నోచుకోదు.

“రసజ్ఞత కుశాగ్రమున నుండనిదే యుత్తమమైన కళాసృష్టిని మెచ్చుకొనుట సాధ్యం కాదు” (కవి కోకిల గ్రంథావళి-2 పుట: 387)

అని అంటాడు.

“భావ రస ప్రసంగములు పాయగరాదు, సుధామయోక్తులం బోవిడ రాదు, మార్దవములో శృతి కంటకమైన పల్కు సం భావన సేయరాదు, మది భావము తోపగరాదు, శైలి సొం పే వగ జూడ నిక్షురసమీనెడు నట్లు రచింపు కావ్యమున్”

బాధ్యత కావ్యాన్ని అందంగా చెప్పడంలో సహృదయులకు కావ్య సౌందర్యంతో పాటు ప్రయోజనంను కూడ అనుభవించడంలో ఉంటుందన్నారు. అలాగే ‘విమర్శకుడు’లో విమర్శకునికి ఉండవలసిన లక్షణాలను కూడ వివరించారు:

“.... ఒక కావ్యము నందును ఒప్పుదప్పులం/గని రసములు గణిచి, యొసకమ్మగు భావములమ్ దలంచి శో/భను గమనించి శిల్పకళా పద్ధతిగాంచియు, నౌచితింగనుగొని, కవి చిత్త మారసియు, క్రోధము బాసి విశేష శాంత భావ నియతితో విమర్శనము వ్రాసిన నయ్యది మార్గ సూచియై తనరును”

కావ్యగత శిల్పానికి, సమాజానికి మధ్యగల పరస్పర సంబంధాన్ని సహజమైన బంధంగా భావిస్తూ జీవిత ప్రయోజనాన్ని అనుసరించి శిల్ప ప్రయోజన నిర్ణయించబడుతుందని భావించారు. ఇదే అసలైన కావ్య ప్రయోజనం. మానవ జీవిత ప్రయోజనాన్ని ఫలవంతం చేసేది కూడ ఇదేనని దువ్వూరి వ్యాఖ్యానించారు.

కవి తన రచనలో జాతీయ జీవన స్థితులను కావ్య కళా ధర్మాల ద్వారా నిర్దేశించాలి. మానవ జీవితాల్లో నీతి ధర్మం ఎలా ఉంటాయో కావ్యాల్లో ఇవి తప్పనిసరిగా ఉండాలి. ఇదే కావ్య ప్రయోజనం అంటూ దువ్వూరి కవిత్వ తత్త్వ నిరూపణ వ్యాసాల్లో విమర్శ గురించి చర్చించారు.