4. పి. శ్రీదేవి కథాసాహిత్యం: సమాజం

“బావా! నీకు నేనానందాన్నివ్వగలనా! నన్ను చూసుకుంటే నాకే అసహ్యం వేస్తుంది. నావల్ల నీకు సుఖమెలా ఉంటుంది” (వాళ్ళు పాడిన భూపాల రాగం, పుట:121)

అందమైన సుధ, విధివశాత్తు మశూచి బారిన పడి, అందాన్ని కోల్పోయి కుమిలిపోవడం స్త్రీ మనస్తత్వంలోని అభద్రతా భావానికి ప్రతీక. భర్త ఆప్యాయంగా చేరదీసినా, తనలోని న్యూనత వల్ల దాంపత్యం ఎలా ఒక మౌన యుద్ధంగా మారిపోతుందో శ్రీదేవి నిర్మొహమాటంగా చెప్పారు. శారీరక లోపం కన్నా మానసిక అభద్రతే బంధాన్ని వేగంగా చంపుతుందని ఈ కథ రుజువు చేస్తుంది. అలాగే దాంపత్యంలో అనుమానం అనే విషబీజం ఎంతటి విధ్వంసానికి దారితీస్తుందో 'వర్షం వెలిసేసరికి' కథలో చూపించారు. ఒక దిక్కులేని గర్భవతి లక్ష్మికి ప్రాణాలకు తెగించి పురుడు పోసి, ఆ బిడ్డను చూసి ఉద్వేగంతో డాక్టరు అన్న మాటలను చాటుగా విన్న భార్య అరుంధతి పూర్తిగా అపార్థం చేసుకోవడం మనిషిలోని ఈర్ష్యా ద్వేషాలను బట్టబయలు చేస్తుంది.

“అవును నా బిడ్డే తప్పకుండా ఈ శిశువుకు మంచి భవిష్యత్తు కల్గిస్తాను” (వాళ్ళు పాడిన భూపాల రాగం, పుట:156)

భ్రమతో, అహంకారంతో ఆమె ఇల్లు వదిలి వెళ్లడం, దానికి ప్రతిగా డాక్టరు విర్రవీగడం ఇద్దరి మూర్ఖత్వానికి అద్దం పడుతుంది. ఇరవై ఏళ్ల తర్వాత నిజం తెలుసుకుని పశ్చాత్తాపం చెందే సందర్భంలో,

“స్త్రీయే మరొక స్త్రీని ద్వేషిస్తుంది...స్త్రీగా తన అహంభావానికి జీవితపు లక్ష్యాన్నే బలి చేస్తుంది” (వాళ్ళు పాడిన భూపాల రాగం, పుట:156)

అన్న శ్రీదేవి విశ్లేషణ స్త్రీల ఆలోచనా విధానంలోని లోపాలను ప్రశ్నిస్తుంది. ఒకవైపు అంతర్గత అపార్థాలే కాకుండా, బాహ్య వ్యక్తుల జోక్యం ఒక ఆదర్శవంతమైన బంధాన్ని ఎలా ఛిద్రం చేస్తుందో 'వీధి దీపాలు' కథలో, డాక్టరు మూర్తి ఇంట్లో ఆశ్రయం పొందిన స్నేహితురాలు సరోజ విషయంలో, విశ్వం అనే కుహనా మిత్రుడు మూర్తికి ఇలా అంటాడు:

“ఆ అమ్మాయిని నెలల తరబడి నీయింట్లో పెట్టుకుంటే మాలతి మనస్సెంత క్షోభిస్తుందో తెలుసా? అది నీకెంత సవ్యంగా తోచినా ఆడది, అందులో గృహణి, సహించలేదు” (స్వతంత్ర, మార్చి 1958, పుట:31)

ఈ అబద్ధం వల్ల ఆత్మాభిమానం దెబ్బతిన్న సరోజ ఇల్లు వదిలి వెళ్లిపోగా, తీవ్ర మానసిక క్షోభకు గురైన మూర్తి ఇలా మథనపడతాడు:

“విశ్వం చెప్పినంత మాత్రాన సరోజ నమ్మిందా! అతనిమాటలే తనకి నిజాలుకాని - ఇన్నాళ్ళయి ఈ యింట్లో తన అనుభవానికి విలువే లేదన్నమాట” (స్వతంత్ర, మార్చి 1958, పుట:32)

అని మథనపడటం ద్వారా ఒకరిపై ఒకరికి ఉండాల్సిన పారదర్శకమైన నమ్మకం, స్నేహం ఎంత సున్నితమైనవో రచయిత్రి లోతుగా ఆవిష్కరించారు. మరోవైపు, ఆధునిక దాంపత్యంలోని యాంత్రిక, స్వార్థపూరిత మనస్తత్వాన్ని అత్యంత కఠోరంగా విమర్శించిన కథ 'చక్రనేమి క్రమాన'. వ్యాధిగ్రస్తుడైన భర్త పట్ల భార్య అమృతవల్లి చూపిన అమానవీయమైన నిర్లక్ష్యాన్ని వర్ణిస్తూ, మరణశయ్యపై ఉన్న భర్త రంగనాథం ఇలా నిలదీస్తాడు:

“కొత్తగా కొన్న కారు చెడిపోతే అది బాగులేదని చీదరపడి దానినమ్మేసి మరొకటి కొనడం సహజమే కావచ్చును. కానీ, నీ సర్వస్వం అని నువ్వు నమ్మిన మనిషి కేవలం అతని దౌర్భాగ్యం వలన సర్వనాశనం అయిపోతోంటే, ఆ దౌర్భాగ్యుని చీదరించుకుని గాయపరచటం ఏం ధర్మం?... మనిషిని కూడా మరచక్రంలా వాడుకొని పనికిరాని సమయంలో పరాయి వస్తువుగా పారవేసుకునే నీ మనస్తత్వానికి కొంచెం ఔదార్యం తెచ్చి పెట్టుకోమని అర్థిస్తున్నాను” (వాళ్ళు పాడిన భూపాల రాగం, పుట:147)

ఈ క్రూరమైన స్వభావం కాలక్రమంలో కర్మ సిద్ధాంతానికి ఎలా బలవుతుందో, అదే అమృతవల్లికి క్యాన్సర్ సోకి, రెండవ భర్తచేత నిర్లక్ష్యం చేయబడినప్పుడు,

“ఎందుకు వస్తారు! ఇకమీద రారు” (వాళ్ళు పాడిన భూపాల రాగం, పుట:148)

అని తత్వాన్ని గ్రహించే ముగింపు ద్వారా శ్రీదేవి ఒక సామాజిక హెచ్చరిక చేశారు. ఈ విధంగా తమ కథల ద్వారా శ్రీదేవి దాంపత్యం అంటే కేవలం భౌతికమైన ఆకర్షణో, అవసరాల కలయికో కాదని, అది ఒక విడదీయరాని ఆత్మీయ అనుబంధమని, అందులో అహంకారాలకు, అభద్రతా భావాలకు, కుహనా మిత్రుల మాటలకు, స్వార్థ ప్రయోజనాలకు తావులేదని స్థిరంగా నిరూపిస్తూ, యాభై ఏళ్ల క్రితమే ఆధునిక సామాజిక, వైవాహిక రుగ్మతలకు అద్దం పడుతూ జీవన వేదాలను ఒకే బలమైన సైద్ధాంతిక స్రవంతిలో ఆవిష్కరించారు.

“డబ్బు లేదని భోజనం మానేయగలడు... పిల్లలకి ఆ పూటకి ఒక పకోడీలపొట్లం కొనిచ్చి యిన్ని మంచినీళ్లు తాగిస్తారు. సినిమా మాత్రం విధిగా చూడాలిసిందే” (వాళ్ళు పాడిన భూపాలరాగం, పుట:184)

అన్న బంధువుల జీవనశైలి విస్మయం కలిగిస్తుంది. అప్పులు చేస్తూ లోపల కుళ్ళిపోయే ఈ బంధువుల కంటే, సమాజపు కట్టుబాట్లను ధిక్కరించి ఆస్తిపరురాలైన బాలవితంతువుతో సహజీవనం చేస్తున్న శ్రీనివాసులు బతుకే నిజమైనదని రామారావు భావించడం ఆర్థిక లేమి సృష్టించే నైతిక గందరగోళానికి అద్దం పడుతుంది. మధ్యతరగతి ఆర్థిక ఇబ్బందులకు, వ్యసనాలకు బలైపోయే కుటుంబాల దీనస్థితి 'కల తెచ్చిన రూపాయి' కథలో కనిపిస్తుంది. నిరుద్యోగి అయిన కొడుకు శేషాద్రి, తండ్రి ప్రావిడెంట్ ఫండ్, భార్య నగల డబ్బు తీసుకుని పట్నం వెళ్లి పేకాటలో పోగొట్టుకుంటాడు. వృద్ధ తండ్రి పరంధామయ్య ఈ బాధతో కుమిలిపోతూ, కలలో కొడుక్కి వెయ్యి రూపాయల ఉద్యోగం వచ్చినట్లు చూసి ఉలిక్కిపడతాడు. తీరా చూస్తే శేషాద్రి ఇంటికొచ్చి,

“ఉద్యోగం కోసం పట్టుకొచ్చిన వెయ్యి రూపాయిలూ మీరన్నట్లు తెచ్చిన కొద్దిరోజులలోనే పేకాటలో పోగొట్టుకున్నాను...అప్పు చేసి ఆడటం మొదలుపెట్టాను... నా అదృష్టం పండి పోయిన డబ్బంతా తిరిగి వచ్చేసింది” (వాళ్ళు పాడిన భూపాల రాగం, పుట:57)

అని చెప్పి, తనకు నెలకు నూరు రూపాయల ఉద్యోగం వచ్చిందని చెప్పడం నిరుద్యోగం, వ్యసనాలు కుటుంబాలను ఎలా పట్టి పీడిస్తాయో ఆర్ద్రంగా వివరిస్తుంది. అలాగే, 'ఒక్క రూపాయి ఎక్కువ' కథలో కటకటలాడే రోజుల్లో విపరీతమైన పొదుపు పాటించే ఒక 'పిసినిగొట్టు తండ్రి', తన మాట కాదని వెళ్లిపోయి దగాపడి బతుకుతెరువు కోసం టైలరింగ్ చేసుకుంటున్న సొంత కూతురు విశాలాక్షిని గుర్తుపట్టి, ఎవరూ అడగకుండానే మూడు రూపాయలు ఇచ్చి,

“నా విశాల మళ్లీ పారిపోతుంది-ఎక్కడికో పారిపోతుంది...లాభంలేదు రెక్కలు రాకుండానే పక్షి ఎగిరిపోయింది. తిరిగి గూటిలో చేరటం అసంభవం” (స్వతంత్ర, మార్చి 1958, పుట:32)

అని కుమిలిపోవడం పేదరికం మధ్య తండ్రి ప్రేమ ఎంత నిగూఢంగా ఉంటుందో స్పష్టం చేస్తుంది. యువకుడిగా ఉన్నప్పుడు ఒక నిరుపేద రాములు తాగినందుకు మనస్సాక్షికి కట్టుబడి కఠినంగా సర్టిఫికెట్ ఇచ్చి అతని కుటుంబం నాశనమవడానికి కారణమైన డాక్టరు, ఏడేళ్ల తర్వాత అదే అవినీతికి అలవాటుపడి ధనిక స్నేహితుడిని రక్షించడం నైతిక పతనానికి పరాకాష్ట.

“సుఖమయ జీవితంకోసం లౌకిక ప్రపంచంలో అవసరమయిన అన్యాయపు అక్రమపు కృత్యాలు ఈనాడు నా దృష్టిలో సామాన్యమై పోయినవి” (వాళ్ళు పాడిన భూపాల రాగం, పుట:69)

అని డాక్టరు అంగీకరించడం వాస్తవికతకు అద్దం పడుతుందని, వ్యవస్థలోని అవినీతిని, ద్వంద్వ ప్రమాణాలను 'మెత్తని శిక్ష' కథలో సున్నితంగా, బలంగా ఎండగట్టారు. ఇక 'జ్ఞానోదయం' కథలో చదువు పట్ల గ్రామీణ ప్రజలకుండే అపోహలను సూర్యకాంతమ్మ పాత్ర ద్వారా చూపిస్తూ, ఆమె తన చిన్న కొడుకు మాధవరావు పుస్తకాలను విసిరేసి,

“చదువు గురించి నువ్వు కష్టపడి సంపాదించుకున్న డబ్బులుకూడా లాగేసుకున్నాను” (వాళ్ళు పాడిన భూపాల రాగం, పుట:54)

అని హింసించినా, వృద్ధాప్యంలో అదే కొడుకు ఆమెను అపురూపంగా చూసుకున్నప్పుడు,

“కన్న కొడుకునూ నా మూర్ఖత్వంతో హింసించాను” (వాళ్ళు పాడిన భూపాల రాగం, పుట:55)

అని పశ్చాత్తాపపడటం విద్య తెచ్చే సంస్కారాన్ని నిరూపిస్తుంది. శ్రీదేవి ఇలా ఈ కథల ద్వారా ఆర్థిక ఇబ్బందులు, నైతిక పతనం, కుహనా ఆదర్శాల మధ్య నలిగిపోయే మనిషి అంతరంగాన్ని అద్భుతంగా ఆవిష్కరించారు.

“వయసులో వున్న పిల్లవి ఒళ్ళు కొంచెం దగ్గరుంచుకుంటే మంచిది... లక్షణంగా ఆ జీతమేదో తెచ్చి మీ నాన్నగారి చేతిలో పెడితే మంచిదని” (వాళ్ళు పాడిన భూపాల రాగం, పుట:70)

స్వేచ్ఛను హరించగా, భర్త చంద్రశేఖరం ఆమెను కేవలం సంపాదించే యంత్రంగా చూస్తూ,

“వచ్చే నెలనుంచి వంద బ్యాంకులో వేయాలనుకుంటున్నానే?...మళ్ళీ యీ దండగ దేనికి?” (వాళ్ళు పాడిన భూపాల రాగం, పుట:71)

అని అణచివేస్తాడు. అత్తగారింట్లో బానిసలా వదిలేసిన భర్తను, "అసలు పెళ్ళాం అంటే ఏమిటో మీకు తెలుసా? మీ అవసరాలు తీర్చే మనిషి అనే తెలుసేమో? మీ చెల్లెలు పెళ్లి కోసం, మీ భవిష్యత్ కోసం, నా సరదాల్ని, నా మనస్సుని తాకట్టు పెడుతున్నారన్న సంగతి తెలీదా?" అని ఎదిరించినా ఫలితం లేని ఒక ఉద్యోగిని మానసిక వేదన ఇందులో కనిపిస్తుంది. అలాగే, సమాజంలో అభద్రతకు గురైన స్త్రీ మానసిక క్షోభను 'కళ్యాణ కింకిణి' తెలియజేస్తుంది. దగాపడి గర్భవతి అయిన కళ్యాణి, పరువు కోసం కన్నకూతురు హేమను చెల్లెలుగా లోకానికి పరిచయం చేసి,

“హేమ వట్టి పసిపిల్ల - కడిగిన ముత్యంలా కల్మషం లేనిపిల్ల - ఒకప్పుడు... అప్పటికి నేనూ సరిగ్గా యిలానే ఉండేదాన్ని” (వాళ్ళు పాడిన భూపాల రాగం, పుట:73)

అని కుమిలిపోతుంది. చివరకు వాస్తవం భరించలేక,

“హేమ నా కూతురే-ఒకనాటి పాపఫలితం-దగాపడిన యౌవనపు చరిత్ర” (వాళ్ళు పాడిన భూపాల రాగం, పుట:81)

అని బద్దలైనప్పుడు, కూతురు ఆమెను అక్కున చేర్చుకుని,

“ఏమైనా నువ్వు నాకమ్మవే... నన్నాళ్ళూ నేనదృష్టవంతురాలనమ్మా!” (వాళ్ళు పాడిన భూపాల రాగం, పుట:82)

అని ఓదార్చడం పతితగా చూడబడే స్త్రీలోని గొప్ప మాతృమూర్తిని ఆవిష్కరిస్తుంది. సమాజం స్త్రీల పట్ల చూపే జాలిని అహంకారంగా భావించి తిరస్కరించే దృఢమైన స్త్రీల చిత్రణ శ్రీదేవి కథల్లో కనిపిస్తుంది. 'స్వరూపంలో రూపం' కథలో సమాజం చేత పతితగా ముద్రవేయబడిన రాధ, తనను ఉద్ధరిస్తానంటూ వచ్చిన మధుతో,

“పతితనైన నిన్ను స్వీకరిస్తాననడంలో నా ఆత్మగౌరవం దెబ్బతినదు... నేను నిన్ను స్వీకరించి పువ్వులలో పెట్టి పూజిస్తాను” (వాళ్ళు పాడిన భూపాల రాగం, పుట:99)

అన్న మాటలను స్వార్థంగా, సంస్కరణ మహాగర్వంగా భావించి తిరస్కరిస్తుంది. నిజమైన ప్రేమకు అర్థం చెబుతూ,

“వ్యక్తికీ వ్యక్తికి మధ్య అంతరాంతరాల్లోని సమైక్యతనే నేను 'ప్రేమ' అని నిర్వచిస్తాను” (వాళ్ళు పాడిన భూపాల రాగం, పుట:98)

అని స్పష్టం చేస్తుంది. మరోవైపు, 'రేవతి స్వయంవరం' కథలో స్త్రీ-పురుషుల మధ్య ఉండే నిర్మలమైన స్నేహాన్ని సమాజం ఎలా అపార్థం చేసుకుంటుందో విశ్లేషించారు. ముగ్గురు పురుషులతో స్నేహంగా మెలిగిన రేవతి, వేరొకరిని పెళ్లి చేసుకుంటున్నానని చెప్పినప్పుడు వారు దిగ్భ్రాంతి చెందుతారు. అప్పుడు రేవతి,

“ప్రేమ అనేది ఒక్కరి సొత్తుగా ఒక్కచోట నిల్చిపోయేది కాదనీ, ఎత్తునున్న నీరు పల్లానికి ప్రవహించటం ఎంత సహజమో ఇష్టం కలిగిన ప్రతి వ్యక్తి యందు ప్రేమ ప్రసరించటం అంతే సహజమని... అనువైన ప్రతి హృదయంలోకి ప్రవహించగల శక్తివంతమైన సజీవమైన ప్రవాహం” (వాళ్ళు పాడిన భూపాల రాగం, పుట:87-88)

అని నిర్వచించి పురుషాధిక్యపు అపోహలను బద్దలుకొడుతుంది. ఆధునిక స్త్రీలు ఎదుర్కొనే అంతరంగ మథనాలను కూడా ఆమె అద్భుతంగా పట్టుకున్నారు. 'ఎవరి స్వప్నం వారిదే' కథలో ఒక తల్లి ప్రేమ తన కూతురికి ఎలా సంకెళ్లుగా మారిందో రాజ్యలక్ష్మి పాత్ర ద్వారా చూపించారు. కూతురు రాసిన ఉత్తరంలో,

“మా అమ్మకి నేనంటే ప్రాణం కాని ఆవిడకి దూరంగా ఉంటే కాని నాకు స్వేచ్ఛ లేదు... ఆవిడ నన్నెప్పుడూ పోలీసులా కాపలా కాస్తుంది” (స్వతంత్ర, జనవరి 1959, పుట:37)

అన్న మాటలు చదివి కుంగిపోయినా, మాతృత్వపు ప్రేమ పంజరం కాకూడదని గ్రహించి తన బిడ్డకు స్వేచ్ఛనిస్తుంది. ఇక 'ఎదురు తిరిగిన ప్రకృతి' కథలో డాక్టరుగా ఎంతో ధైర్యంగా, స్వేచ్ఛగా బతికే రాజేశ్వరి మనసులోని ఒంటరితనాన్ని బట్టబయలు చేశారు. పైకి గంభీరంగా ఉన్నా, వయసు మీద పడుతున్న కొద్దీ,

“నిద్రరాని రాత్రు లెన్నిటినో ఆమె యిలాగే వేదనతో గడిపేస్తుంది. చివరికి శరీరం నిద్ర కావాలంటుంది” (స్వతంత్ర, ఏప్రిల్ 1958, పుట:33)

అని తోడు కోసం తపించే ఆమె అంతరంగాన్ని, ఒక ఆధునిక మహిళ స్వాతంత్ర్యానికి, సహజమైన ప్రకృతికి మధ్య జరిగే సంఘర్షణను అద్భుతంగా చిత్రించారు. కుహనా ఆదర్శాలు స్త్రీ జీవితాన్ని ఎలా పతనం చేస్తాయో 'తిరగేసి తొడుక్కున్న ఆదర్శం' నిర్మొహమాటంగా చెబుతుంది. దుర్వ్యసనాలకు బానిసైన భర్త దగ్గరికే గుడ్డిగా వెళ్లిపోయి భయంకరమైన రోగాల బారిన పడిన ఒక యువతి దుస్థితిని డాక్టరు వివరిస్తూ,

“భారీయైన విగ్రహమే కానీ అప్పుడే వడిలిపోయింది... పీక్కుపోయిన మొహమూ, లోతుకుపొయిన కళ్లూ, ఎనభై ఏళ్ళ శరీరానికి వచ్చే శిథిలత్వం అప్పుడే ఆమె శరీరాన్నీ ఆక్రమించిందని” (వాళ్ళు పాడిన భూపాల రాగం, పుట:106)

ఆవేదన చెందుతుంది. గుడ్డిగా భర్తను అనుసరించడమే ఆదర్శం కాదని స్పష్టం చేస్తూ,

“ఆదర్శాల తొడుగు తొడిగినంత మాత్రంచేత ఎవరూ ఎక్కడికీ ఎగరలేదు. ఆ తొడుగును భ్రాంతితో కాక వాస్తవికతతో పరిశీలించి తొడిగిననాడు ఆదర్శం ఫలిస్తుంది... భ్రాంతిలోపడి ఆదర్శపు తొడుగును తిరగేసి తొడిగింది. అది బెడిసికొట్టింది” (వాళ్ళు పాడిన భూపాల రాగం, పుట:118)

అని రచయిత్రి ఒక తీర్పునిస్తారు. స్త్రీ వాద ముద్ర కోసం కాకుండా, పక్కా మానవతావాదంతో, మానసిక విశ్లేషణా దృక్పథంతో మలచడం వల్లనే శ్రీదేవి ఈ కథలు, నేటి స్త్రీల ఆలోచనా విధానానికి, వారు ఎదుర్కొంటున్న మానసిక సంఘర్షణలకు ఆధునిక మనోవిజ్ఞాన పత్రాలుగా తెలుగు సాహిత్యంలో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయాయి.

“వద్దు తల్లీ! వీడు డబ్బు తాకడు. పిల్లలు లేరూ - వాళ్లు అరిటి పండ్లూ అవీ యిస్తారు. చాలు” (వాళ్ళు పాడిన భూపాల రాగం, పుట:40)

అని చిరునవ్వుతో చెప్పే ఆ బైరాగి, ఇద్దరు మోతుబరుల మధ్య ఎన్నికల పగలకు బలయి, కత్తిపోట్లతో శవమై కనిపించడం ఆమెను తీవ్రంగా కలచివేస్తుంది.

“ఈ విశాల విశ్వంలో ఏం జరిగినా భౌతికంగా కాక పారమార్ధికంగా ఆలోచిస్తే ప్రతిదానికి ఒక వ్యాఖ్యానం ఉంటుందంటారు...తుద్రమైన వ్యామోహాలతో కీచులాడుకుని ద్వేషించడమొక్కటే జీవిత పరమావధిగా బతికే మానవులకు ఈ బైరాగి సాధనంగా ఉపయోగపడడమేమిటి?” (వాళ్ళు పాడిన భూపాల రాగం, పుట:43)

అన్న ఆమె అస్తిత్వవేదన, జీవిత రహస్యాన్ని ఛేదించే గొప్ప తాత్విక అన్వేషణకు దారి తీస్తుంది. లెక్కల ప్రొఫెసర్, రచయిత అయిన కథానాయకుడు, తన మొదటి భార్య అనసూయ విలువెంటో ఆమె చనిపోయాక గుర్తిస్తాడు. తన విద్యార్థిని శైలజను పెళ్లి చేసుకున్నా ఆమెకు సరైన స్థానం ఇవ్వడు. దీన్ని భరించలేక శైలజ,

“తల్లి లేని పిల్లలకొక అనువైనదానిగా మాత్రమే నన్నాహ్వానించారు... నిరానందమయమైన జీవితంలో ఇరుక్కుని అలానే హరించి పోవటంలో అర్థంలేదు” (వాళ్ళు పాడిన భూపాల రాగం, పుట:171)

అని వెళ్లిపోతుంది. పిల్లల కోసం బతికితే, కొడుకు అమెరికా వెళ్లి స్థిరపడితే, కూతురు కట్టుబాట్లు ధిక్కరించి వెళ్లిపోతుంది. కీర్తి, హోదా సాధించినా చివరకు ఒంటరిగా మిగిలిపోయిన ఆ తండ్రి,

“సుఖమంటే ఏమిటి? దుఃఖమంటే ఏమిటి? అసలు జీవితపు విలువలనేవి ఎక్కడున్నాయి” (వాళ్ళు పాడిన భూపాల రాగం, పుట:174)

అని వేసే ప్రశ్న జీవితపు నిస్సారతను ప్రశ్నిస్తుంది. ఇలా మనిషి తన జీవితంలో ఎన్ని విజయాలు సాధించినా, చివరకు మిగిలే శూన్యం, ఒంటరితనాన్ని 'శ్రావణ భాద్రపదాలు' కథలో ఒక వృద్ధుడి అన్వేషణ ద్వారా ఆవిష్కరించారు. పలాయనవాదాన్ని తీవ్రంగా ఖండిస్తూ, జీవితాన్ని ధైర్యంగా ఎలా ఎదుర్కోవాలో నేర్పే కథ 'జ్వర పీడితులు'. ఉద్యోగం పోయి, అప్పులపాలై, ఆత్మహత్య చేసుకునే ధైర్యం లేక పారిపోతున్న రామారావుకు రైలు ప్రయాణంలో ఎదురైన కామేశ్వరి, తన భయంకరమైన విషాదగాథను ప్రశాంతంగా చెబుతుంది. పేదరికం వల్ల వృద్ధుడికి అమ్ముడుపోయి, ఆ తర్వాత భర్తను, అత్తమామలను, తల్లిదండ్రులను కోల్పోయి, ఉద్యోగం పోయినా చలించకుండా ఆమె చేసే జీవన బోధ కథకు ప్రాణం.

“లోకంలో ప్రతీ ఒక్కడూ జ్వరపీడితుడే. ఎవరి బాధ వారిది. అయినా అందరూ బతుకుతున్నారు. బతకాల్సిందే. ఎక్కడికో పారిపోయి ప్రయోజనం లేదు రామారావు గారూ!” (స్వతంత్ర, సెప్టెంబర్ 1958, పుట:40)

మరియు,

“బతకడం ఎందుకు అనే అర్థంలేని ప్రశ్నతో బాధపడకండి. బతకడం నేర్చుకోండి. బతికిచూడండి ఎక్కడికీ పారిపోకండి” (స్వతంత్ర, సెప్టెంబర్ 1958, పుట:40)

అని రామారావును జాగృతం చేయడం అద్భుతమైన తాత్విక ముగింపు. శ్రీదేవి ఈ కథల ద్వారా మనిషిలోని తాత్విక శూన్యతను దర్శించి, పాఠకులకు అద్భుతమైన మానసిక వైద్యం చేశారు.